Асабовае імя, найменне на -оў і назва вёскі: як дакументы паказваюць утварэнне прозвішчавай формы.
Першыя запісы: імя, двор і вёска
Самы ранні правераны запіс Онфілогава займае адзін радок. У 1536/37 годзе перапісчык абыходзіў манастырскае сяло Прылукі на Волзе — такія вопісы складалі, каб ведаць, колькі падаткаў браць з кожнага двара, — і назваў жыхара неворнага двара: «Тонкой Онфилогов».
Прозвішчаў у сённяшнім сэнсе ў сялян тады не было. Чалавека запісвалі па імені або мянушцы і па бацьку. Суседзі Тонкага ў тым жа радку — Некраска Данілаў і Халя Залогін: таксама мянушка плюс імя бацькі. Такія найменні мяняліся з кожным пакаленнем, і толькі з часам адно з іх замацоўвалася за сям'ёй.
За сорак гадоў да гэтага
Каля 1495–1497 гадоў яраслаўскі манастыр судзіўся за сенажаць на беразе Катарасці, прытока Волгі. Справу разглядаў цівун — суддзя на княжай службе. Суд тады ішоў пры мясцовых людзях, якія потым маглі пацвердзіць, як усё было, і грамата пералічвае іх паіменна. Апошнім названы Анфілоф Селіванаў — жывы чалавек з блізкай формай нашага імені. «Селіванаў» тут, хутчэй за ўсё, азначае проста «сын Селівана».
Неворны двор у Прылуках
Прылукі — вялікае сяло на Волзе паміж Углічам і Кашынам. Ім валодаў Троіца-Сергіеў манастыр пад Масквой — да XVI стагоддзя адзін з найбагацейшых землеўладальнікаў краіны, чые сёлы былі раскіданыя далёка ад яго сцен. У Прылуках гандлявалі жывёлай і лавілі рыбу, а пісцы дзялілі двары на ворныя і неворныя: адны карміліся зямлёй, іншыя — нечым іншым.
Тонкой — не царкоўнае імя, а хутчэй мянушка, верагодна ад слова «тонкі». Онфілогаў — «сын Онфілога»: значыць, пакаленнем раней жыў чалавек з імем, што вырасла з Амфілохія.
«…а непашенных дворов: в. Некраско Данилов, в. Тонкой Онфилогов…»
С. М. Каштанов. «По следам троицких копийных книг XVI в.» // Записки отдела рукописей. Вып. 40. М.: Книга, 1979. С. 43, дак. № 3 (у PDF — с. 44).
Фрагмент крыніцы; падсвятленне радка дадала рэдакцыя.Онфілогава: чатыры двары
Пісцовая кніга — гэта вопіс зямлі: прысланыя з Масквы пісцы перапісвалі сёлы, двары, ворыўную зямлю і сенажаці, каб ведаць, хто колькі павінен плаціць і служыць. У цвярской пісцовай кнізе 1539/40 года за Стэфанідай, жонкай Івана Юрлава, — гэта значыць у яе валоданні — запісана сяло Нікольскае Свечына з вёскамі. Адна з іх — Онфілогава, чатыры двары. Вёскі часта называлі па першым пасяленцы або ўладальніку: відаць, калісьці тут жыў чалавек па імені Онфілог. Гэта самая ранняя са знойдзеных вёсак з нашым імем.
Прылукі паказаны па сучасным сяле. Для Онфілогава адзначаны цэнтр уладання — Нікольскае Свечына ў воласці Хорвач. Ні дакладны двор Тонкага, ні размяшчэнне чатырох двароў вёскі пакуль не ўстаноўлены. Сваяцтва паміж носьбітамі імя ў гэтых месцах невядомае.
Імя, ад якога маглі назваць нашчадкаў
Паўстагоддзя пазней, ужо далёка на поўдні, у новым памежным Арле — пра яго наступны раздзел, — пісцовая кніга 1594/95 года згадвае Анпілога Іванавіча Ананьіна: яго маёнтак да таго часу перайшоў да ўнука Кандрата. Тут Анпілог — проста асабістае імя чалавека з іншай сям'і, але відаць, што такое імя было ва ўжытку.
«За Кондрашкомъ за Вавиловымъ сыномъ Онаньина, что было за дѣдомъ его за Анпилогомъ (sic) за Ивановымъ сыномъ Онаньина въ тойже дер. на Государнинѣ селищѣ, на р. на Орлѣ, подъ Корчаковымъ лѣсомъ…»
«Писцовыя книги Московскаго государства». Ч. I. Отд. 2 / под ред. Н. В. Калачова. СПб., 1877. С. 948; Арлоўскі павет, Корчакаўскі стан. Пазнака «(sic)» належыць выдаўцу. Рукапіс — РГАДА, ф. 1209, воп. 1, спр. 329; стары шыфр МАМЮ — № 399.
Фрагмент крыніцы; падсвятленне радка дадала рэдакцыя.А ў той жа арлоўскай кнізе запісана ўжо цэлая група землеўладальнікаў з прозвішчамі Онфілогаў, Анфілогаў і Анпілогаў.
Для даследчыкаўКрыніцы, агаворкі і адкрытыя пытанні гэтага раздзела
Прылукі, 1536/37. Запіс дайшоў у выпісцы з рукапіснай копіі XVI стагоддзя, апублікаванай гісторыкам С. М. Каштанавым («По следам троицких копийных книг XVI в.» — «Па слядах троіцкіх копійных кніг XVI ст.»). Скарачэнне «в.» перад імем азначае «во дворе» («у двары»). Дата 1536/37 ахоплівае год з верасня па жнівень паводле тагачаснага летазлічэння. Ці наследавалі найменне дзеці Тонкага і чым ён жыў, дакумент не паведамляе; сваяцтва з арлоўскімі і курскімі служылымі сем'ямі не ўстаноўлена. Даследаванне манастырскай гаспадаркі. S-UGLICH-1536 S-PRILUKI-HISTORY
Анфілоф Селіванаў. Правая грамата па спрэчцы Спаса-Яраслаўскага манастыра за пожню (сенажаць) Крэстцы; справу разглядаў цівун Афанасій Дураў. Узрост і занятак Анфілофа не пазначаны, а яго сваяцтва з пазнейшымі Ампілогавымі не ўстаноўлена.
Онфілогава. Вёска ў воласці Хорвач Юр'еўскага стана Цвярскога павета: 4 двары, 30 чвэрцяў ворыўнай зямлі ў полі, 30 копаў сена. Імя эпоніма ў кнізе не названа і аднаўляецца толькі з назвы; ці быў ён уладальнікам або заснавальнікам, невядома. Сувязь вёскі з Прылукамі (да іх каля 200 км) не даказана. S-TVER-1540
Анпілог Ананьін. Ланцуг Анпілог — Вавіл — Кандрат адносіцца да Ананьіных; іх сваяцтва з Анфілогавымі з той жа кнігі не ўстаноўлена. S-OREL-1594-ANPILOG