Прозвішча, запісанае на слых

Ампілогавы, Анпілогавы, Анфілогавы, Онфілогавы. Падобна на чатыры розныя прозвішчы, але пачатак у іх агульны — грэчаскае імя Амфілохас. Так звалі прарока са старажытных паданняў, а пазней біскупа IV стагоддзя, якога царква ўнесла ў святцы — каляндар святых, паводле якога на Русі давалі імёны, — як Амфілохія.

На Русі кніжнае імя перарабілі пад жывую мову. Гуку ф у старажытнарускай мове не было, яго замянялі на п — так атрымаўся Ампілог, а побач з ім Анпілог. Сына Анпілога называлі Анпілогавым. Калі так пачалі называць і ўнукаў, імя па бацьку ператварылася ў прозвішча. Такое тлумачэнне даў мовазнаўца В. А. Ніканаў.

Два артыкулы на адной старонцыЧаму з’явіліся формы «Анпілаў» і «Анпілогаў»
Для формы Анпілаў Нікануў асобна тлумачыць абедзве змены: ф → п пры засваенні запазычанага імені і м → н, каб пазбегнуць суседства двух губных зычных. Анпілогаў ён прама выводзіць ад гутарковага Анпілог і царкоўнага Амфілохій.

В. А. Никонов. «Опыт словаря русских фамилий. II» // Этимология. 1971. М.: Наука, 1973. С. 279.

Фрагмент крыніцы; падсвятленне радка дадала рэдакцыя.

Онфілогаў у ліпені, Анфілогаў у кастрычніку

Адзінага напісання прозвішчаў тады не існавала. Чалавек называў сябе, пісар запісваў, як пачуў, — а ў наступны раз мог пачуць інакш.

Улетку 1626 года арлоўскія служылыя людзі — тыя, хто служыў гасудару з канём і зброяй за зямлю або жалаванне, — стаялі ў палках у Мцэнску, за паўсотні кіламетраў ад Арла, і сцераглі паўднёвыя паветы ад крымскіх набегаў. Іх аглядалі двойчы: у ліпені, калі яны заступілі на змену, і ў кастрычніку, перад роспускам. У ліпеньскім спісе Іван Васільевіч і Марк Карпавіч — Онфілогавы, у кастрычніцкім — ужо Анфілогавы. Тыя ж людзі, тая ж служба, мінула тры месяцы. А Аляксей Васільевіч, які стаяў у абодвух спісах побач з Іванам, так і застаўся Онфілогавым.

Праз два з паловай стагоддзі нічога не змянілася. У 1891 годзе селянін Рыгор Андрэевіч з Цімашэўкі пад Мелітопалем вянчаецца як Ампілогаў. Праз год у метрыцы пра нараджэнне яго дачкі Пелагеі бацька запісаны Анпілавым — і над словам нехта прыпісаў «го». Агафію ў 1896 годзе хрысцяць як дачку Анпілава, а яе сястру Алену ў 1897-м — зноў як дачку Ампілогава. Тыя самыя бацькі, шэсць гадоў — і тры прозвішчы.

Адсюль і стракатасць формаў: Ампилогов, Анпилогов, Анфилогов, Онфилогов, Онпилогов, Ампелогов, Анпелогов. Першая літара вагалася паміж А і О, ф саступала месца п, и — е. Рознае напісанне само па сабе не робіць людзей чужымі адно аднаму.

Ад Волгі да Крыма

Першы вядомы запіс фамільнай формы зроблены ў 1536/37 годзе. У сяле Прылукі на Волзе, якім валодаў Троіца-Сергіеў манастыр, перапісчык назваў жыхара аднаго з двароў: «Тонкой Онфилогов».

Да канца XVI стагоддзя прозвішча ўжо на паўднёвай мяжы Маскоўскай дзяржавы. Краіна тады прасоўвалася ў стэп: ставіла крэпасці супраць крымскіх набегаў і збірала туды служылых людзей з усіх канцоў. У Арлоўскім павеце дзевяць служылых людзей трымаюць зямлю за службу. У 1651 годзе Сяргей Анпілогаў атрымлівае пяць рублёў і абавязваецца жыць каля новай крэпасці Абаянь: будавацца, араць, трымаць каня і зброю. У 1700 годзе Акім Анпілогаў у пісьмовых паказаннях успамінае страчаны арлоўскі маёнтак і зямлю ўнука ў Ліўенскім павеце. Пазней адна з галін збірае паперы, каб пацвердзіць дваранскае паходжанне.

Прозвішча застаецца і на карце — у назвах вёсак Анпілогава і Анпілаўка. З XVIII стагоддзя яго носьбіты перасяляюцца на новыя землі — на Украінскую лінію і ў Наваросію, на Каўказ, у Арэнбургскі край, у нізоўі Волгі і ў Сібір, а потым і ў гарады. Туды з'язджалі ад цеснаты цэнтральных губерняў, і там іх знаходзяць у парафіяльных запісах пра нараджэнні, шлюбы і смерці.

Адно імя — яшчэ не адна сям'я

Агульнага продка ўсіх гэтых людзей пакуль не знайшлі. Магчыма, яго і не было: адно і тое ж імя магло даць прозвішча розным сем'ям у розных месцах. Таму сваяцтва ў кнізе з'яўляецца толькі там, дзе яго пацвярджае дакумент.

Калі вы носіце адно з гэтых прозвішчаў, ваша галіна можа знайсціся ў любым раздзеле або яшчэ чакаць свайго дакумента. Як весці пошук самастойна, расказана ў апошнім раздзеле.

Але пачнём з самога імені — і з хлопчыка на грэчаскай пасудзіне, намаляванага больш як дзве з паловай тысячы гадоў таму.

Для даследчыкаўКрыніцы, агаворкі і адкрытыя пытанні гэтага раздзела

Паходжанне прозвішча. Тлумачэнне праз гутарковыя формы імені Амфілохій дадзена паводле В. А. Ніканава. Кароткія формы Ампілаў і Анпілаў патрабуюць асаблівай асцярожнасці: яны маглі паходзіць і ад іншых царкоўных імёнаў, таму без дакумента іх носьбітаў не залічваюць да гэтага фамільнага шэрагу. S-NAME-NIKONOV

Мцэнск, 1626. Агледны (смотренный) спіс прачытаны паводле апублікаванай радковай транскрыпцыі справы РГАДА (Расійскага дзяржаўнага архіва старажытных актаў), ф. 210, воп. 12, спр. 13; фотакопіі аркушаў яшчэ не атрыманыя. Падрабязнасці — у раздзеле пра арлоўскія сем'і. S-OREL-1626

Цімашэўка, 1891–1897. Вянчанне запісана ў метрычнай кнізе Мацвееўкі, нараджэнні дочак — у кнігах Цімашэўкі. У запісе 1892 года прыпіска «го» над прозвішчам бацькі бачная на скане.

Межы кнігі. Публічны аповед даведзены да 1950 года ўключна. Асобныя профілі ствараюцца толькі для носьбітаў даследаванага фамільнага шэрагу; астатнія ўдзельнікі дакументаў застаюцца ў расшыфроўках.