Царкоўная традыцыяРаздзел 3 з 14
IV стагоддзеXV стагоддзе

Епіскап Іконіі, Наўгародская Мінея 1097 года і рускія носьбіты царкоўнага імя.

Амфілохій: з календара ў рускую мову

Святы, ад якога пайшло імя, быў сынам адваката. Амфілохій нарадзіўся каля 340 года ў Кападокіі — краі ў цэнтры Малой Азіі, на тэрыторыі цяперашняй Турцыі. Бацьку таксама звалі Амфілохіем: ён быў рытарам — настаўнікам красамоўства — і вёў справы ў судзе.

Сястра бацькі была маці Рыгора Багаслова, аднаго з найбольш шанаваных прапаведнікаў Царквы, так што славуты Рыгор даводзіўся малодшаму Амфілохію стрыечным братам. Ён перапісваўся з абодвума, і па яго лістах гэтую сям'ю ведаюць дагэтуль.

Амфілохій Іканійскі на мініяцюры візантыйскага Міналогія
Мініяцюра Міналогія Васіля II, каля 985 года. Ватыканская бібліятэка, Vat. gr. 1613, fol. 141v.

З суда — у аскеты

Сын пайшоў па слядах бацькі: вывучыў права і працаваў у Канстанцінопалі, новай сталіцы імперыі. Але сталічная кар'ера яго не ўтрымала. Амфілохій пакінуў горад і абраў аскезу — жыццё ў посце, малітве і беднасці.

Каля 373–374 года былога юрыста паставілі епіскапам Іканіі — цяперашняй Коньі. Цесная дружба звязала яго з Васілём Вялікім, адным з галоўных багасловаў эпохі. Праз Васіля Амфілохій і апынуўся ў самым цэнтры спрэчкі, якая тады раскалвала Царкву.

Спрэчка пра Святога Духа

Хрысціяне IV стагоддзя спрачаліся пра самае галоўнае — пра тое, які Бог. На пачатку стагоддзя александрыйскі святар Арый вучыў, што Сын створаны Айцом і таму ніжэйшы за яго. Першы Сусветны сабор у Нікеі ў 325 годзе гэта адкінуў: Сын роўны Айцу. Але неўзабаве тое ж пытанне паўстала пра Святога Духа. Адны лічылі Духа толькі службовай сілай, стварэннем Бога. Іншыя, і перш за ўсё Васіль, вучылі, што Айцец, Сын і Дух роўныя і гэта адзін Бог.

Спрачаліся нават пра словы малітвы. Васіль славіў Бога то «праз Сына ў Святым Духу», то «з Сынам і са Святым Духам», і праціўнікі абвінавачвалі яго ў наватарстве. Амфілохій папрасіў сябра растлумачыць, у чым тут сэнс. Адказам стала кніга «Пра Святога Духа», якую Васіль звярнуў проста да яго. А ў 376 годзе Амфілохій прымаў у Іканіі сабор епіскапаў, і сабор стаў на бок Васіля.

Кропку паставіў сабор у Канстанцінопалі ў 381 годзе. Васіль да яго не дажыў, але Амфілохій быў сярод епіскапаў, і іх бок перамог. У Сімвал веры — кароткі выклад галоўнага ў хрысціянскай веры — дапісалі, што Святы Дух «со Отцем и Сыном спокланяем и сславим», гэта значыць шануецца нароўні з імі. Гэтыя словы і сёння гучаць на кожнай літургіі.

Урок імператару

Царкоўны гісторык V стагоддзя Феадарыт захаваў пра Амфілохія такую гісторыю. Епіскап прасіў імператара Феадосія забараніць сходы паслядоўнікаў Арыя, але той палічыў гэтую меру занадта жорсткай. Тады Амфілохій прыйшоў у палац, пакланіўся імператару — і нібы не заўважыў Аркадзя, які стаяў побач, сына, якога бацька нядаўна зрабіў сваім суправіцелем. Феадосій нагадаў яму пра сына. «Я аддаў яму пашану», — адказаў епіскап. Імператар раззлаваўся: яго спадчынніку не аддалі належнага.

Гэтага Амфілохій і дамагаўся. Калі гасудар не трывае, калі грэбуюць яго сынам, сказаў ён, то і Бог адкідае тых, хто прыніжае Яго Сына. Паводле слоў Феадарыта, неўзабаве імператар забараніў сходы арыян.

Іншы гісторык таго ж стагоддзя расказвае гэтую сцэну пра безыменнага старога святара, так што, магчыма, перад намі паданне. Але царкоўная памяць звязала яе менавіта з Амфілохіем.

Амфілохій памёр пасля 394 года. Царква ўспамінае яго 23 лістапада.

Ноўгарад, 1097 год

Лістападаўская Службовая Мінея — кніга службаў на кожны дзень месяца — захавала службу Амфілохію ў рукапісе, завершаным у Ноўгарадзе ў 1097 годзе. Русь хрысцілася ўсяго крыху больш як за сто гадоў да гэтага, а службу далёкаму грэчаскаму епіскапу ўжо чыталі па-славянску. Гэта адзін з найстаражытнейшых рускіх рукапісаў з дакладнай датай. Для нашай гісторыі найважнейшае тое, як у ім напісана імя: Амфілогій, з г замест х — тое самае г, што гучыць у прозвішчах Анпілогаў і Ампілогаў.

Тэкст службы 1097 годаЯкім бачылі святога ў Ноўгарадзе
У службе Амфілогія называюць «божественным громом и трубой духовной», настаўнікам вернікаў і праціўнікам ерасей; потым просяць пра яго няспынную малітву за ўсіх.

«Служебные минеи за сентябрь, октябрь и ноябрь» / выд. В. Ягіч. СПб.: Типография Императорской Академии наук, 1886. С. 436; тэкст паводле наўгародскай Службовай Мінеі 1097 года.

Фрагмент крыніцы; падсвятленне радка дадала рэдакцыя.

Кніжнікі пісалі «Амфилогий», а жывая мова пайшла далей — да Ампілога і Анпілога.

Імя на Русі

Ужо ў 1105 годзе летапіс паведамляе, што епіскапам ва Уладзімір-Валынскі, на захад Русі, паставілі Амфілохія. У XV стагоддзі гэтае імя насіў ігумен манастыра ў Валагодскім краі Амфілохій Глушыцкі.

Але часцей імя прыходзіла не з летапісаў, а са святцаў. Дзіця звычайна называлі ў гонар святога, чыя памяць выпадала на дні нараджэння ці хрышчэння.

Хлопчыка, які нарадзіўся 23 лістапада — у дзень памяці Амфілохія, — нярэдка так і называлі: Амфілохіем, або, як часцей пісалі ў метрыках, Анфілохіем.

Наступны крок бачны ўжо ў свецкіх дакументах: спачатку Анфілоф Селіванаў, потым Тонкой Онфілогаў — пра іх наступны раздзел.

Для даследчыкаўКрыніцы, агаворкі і адкрытыя пытанні гэтага раздзела

Амфілохій Іканійскі. Бацька і сын згаданыя ў лістах Рыгора Багаслова; Амфілохій Старэйшы быў сынам Філтатыя і Горгоніі і братам Ноны, маці Рыгора. Юрыдычная адукацыя, праца ў Канстанцінопалі, сыход да аскетычнага жыцця і епіскапства ў Іканіі прыблізна з 373/374 года — паводле акадэмічнай даведкі; смерць датуецца часам пасля 394 года, познія жыціі лічацца ненадзейнымі. Звесткі пра жыццё і працы. S-ICONIUM-AMPHILOCHIUS S-ICONIUM-FAMILY-NAME S-ICONIUM-KONYA

Спрэчка пра Святога Духа. Пра дзве формы славаслоўя, папрокі ў наватарстве і просьбу Амфілохія Васіль расказвае ў першым раздзеле трактата. Удзел Амфілохія ў Іканійскім саборы 376 года і Канстанцінопальскім саборы 381 года — паводле акадэмічных каталогаў і даследаванняў. Цытата пра Духа — паводле царкоўнаславянскага тэксту Нікеа-Царградскага Сімвала веры. S-ICONIUM-BASIL-SPIRIT S-ICONIUM-COUNCILS

Урок імператару. Амфілохія называе Феадарыт Кірскі, «Царкоўная гісторыя», V.16; Сазамен, VII.6, расказвае тую ж сцэну пра безыменнага пажылога святара з невялікага горада. Што сцэна адбылася менавіта з Амфілохіем або наўпрост выклікала імператарскі закон, крыніцы не даказваюць. S-ICONIUM-IMPERIAL-ANECDOTE

Наўгародская Мінея. Служба святыцелю з склонавымі формамі «Амфилогий» чытаецца ў рукапісе 1097 года; навуковае выданне — В. Ягіч, «Служебные минеи за сентябрь, октябрь и ноябрь» («Службовыя мінеі за верасень, кастрычнік і лістапад», 1886). Апісанне рукапісу СПбИИ РАН (Санкт-Пецярбургскага інстытута гісторыі Расійскай акадэміі навук). Пераход кніжнай формы ў народныя Ампілог і Анпілог тлумачыць В. А. Ніконаў; сам рукапіс прамога пераходу ў прозвішча не даказвае. S-NAME-1097 S-NAME-NIKONOV

Іншыя носьбіты імя. Вестка 1105 года — паводле Лаўрэнцьеўскага летапісу, спіса 1377 года (старонка рукапісу). Амфілохій Глушыцкі — вучань Дыянісія Глушыцкага, ігумен Пакроўскага Глушыцкага манастыра, памёр у 1452 годзе (артыкул). S-NAME-1105 S-GLUSHITSKY

Імя па святцах. Трэбнік звязвае нарачэнне імя з восьмым днём пасля нараджэння. Нарачэнне ў дзень памяці 23 лістапада бачна ў запісах пра нараджэнне ў Кіеве (1803) і Самары (1846): першы прыведзены паводле індэксаванай карткі FamilySearch, другі — паводле выявы метрычнай кнігі. Хто і чаму выбіраў імя ў кожным выпадку, запісы не паведамляюць. S-NAME-EIGHTH-DAY S-NAME-ROMANENKO-1803 S-NAME-FAMILYSEARCH-NOVEMBER