АнпілогаваРаздзел 10 з 14
16421934

Радавое памесце XVII стагоддзя, вёска аднадворцаў Анпілогавых і прыгонная вёска па суседстве.

Анпілогава: адна назва, розныя вёскі

Пад Курскам і сёння ёсць Анпілогава — нават два: 1-е і 2-е Анпілогава ў Курскім раёне. Гэта жывыя вёскі: паводле перапісу 2010 года ў першай жылі 180 чалавек, у другой — 142.

Дзве вёскі з прозвішчавай назвайКурскі раёнКарту можна рухаць і павялічваць
1-е Анпілогавапаўднёвы арыенцір на сучаснай карце · Курскі раён
2-е Анпілогавапаўночны арыенцір на сучаснай карце · Курскі раён

Нумары вёскі атрымалі толькі ў савецкі час, на мяжы 1920–1930-х гадоў. А ў XIX стагоддзі тут стаялі дзве Анпілогавы, і жылі ў іх зусім розныя людзі.

Казённая Анпілогава — маленькая, у 1862 годзе 16 двароў — была вёскай аднадворцаў Анпілогавых, вольных дзяржаўных сялян.

Уладальніцкая Анпілогава — вялікая, 59 двароў і 707 жыхароў — належала памешчыкам, і да 1861 года яе жыхары былі прыгоннымі. Яе засялялі сем'і іншых прозвішчаў: частку з іх памешчыкі купілі ў 1781 годзе ў іншым маёнтку і перасялілі сюды.

Назва перажыла ўладальнікаў

У 1642 годзе адказная кніга — дакумент аб перадачы зямлі — паведамляе, што Васіль Анпілогаў раней жыў у вёсцы Анпілогавай, у маёнтку свайго дзядзькі Гаўрыіла. Вёска, выходзіць, мела імя сваіх гаспадароў. Але да 1642 года зямлю Гаўрыіла ўжо раздалі трым іншым курскім дзецям баярскім. Памесце ж не было ўласнасцю: калі гаспадар паміраў без спадчыннікаў або пераставаў служыць, яго зямлю аддавалі іншым. Праз дваццаць з нечым гадоў памешчыкам тут запісаны Ілля Харланаў, а вёска ўсё гэтак жа завецца Онпілогавай.

Аднадворцы

З 1719 па 1858 год дзяржава час ад часу перапісвала ўсіх, хто плаціў падаткі. Такія перапісы называлі рэвізіямі, а паіменныя спісы жыхароў — рэвізскімі казкамі. У казцы 1816 года ў казённай Анпілогавай 16 двароў, усе — Анпілогавых, і ўсе аднадворцы.

Так называлі нашчадкаў служылых людзей паўднёвай мяжы. Слова пайшло ад «одного двора» («аднаго двара»): у дробнага служылага чалавека часта не было сялян, і ўся яго гаспадарка змяшчалася ў адным уласным двары. Мяжа даўно адсунулася на поўдзень, а Пётр I замяніў старую памесную конніцу рэгулярнай арміяй. Пры падушным перапісе 1719–1724 гадоў дробных служылых людзей паўднёвых паветаў, якія не трапілі ў дваранства, аб'ядналі ў аднадворцаў: яны сталі плаціць падушны падатак, а з 1723 года — яшчэ па 40 капеек з душы на ўтрыманне ландміліцыі, пасяленага войска, у якім самі ж і служылі. Зямля, атрыманая продкамі за службу, засталася за сем'ямі, і да 1840 года аднадворцы нават маглі валодаць прыгоннымі, хоць мала ў каго яны былі.

Аднадворцы жылі як сяляне — самі аралі і плацілі падаткі, — але трымалі зямлю спадчыннымі долямі, «четвертями» («чвэрцямі»), і дзялілі яе паміж сынамі. У 1866 годзе іх канчаткова перавялі ў дзяржаўныя сяляне, але чвэртныя двары засталіся: у 1872 годзе там было 15 такіх двароў, і 11 з іх належалі Анпілогавым. Праз дзвесце з лішнім гадоў пасля адказной кнігі прозвішча ўсё яшчэ жыло на сваёй зямлі.

Для даследчыкаўКрыніцы, агаворкі і адкрытыя пытанні гэтага раздзела

1642 і 1664. Адказная кніга ад 28 студзеня 1642 года: запіс пра Васіля і Гаўрыіла. У апублікаваным загалоўку перапісу 1664 года вёска названа Онпілогавай, памешчык — Ілля Харланаў; загаловак не раскрывае ўсіх жыхароў двух аркушаў і не даказвае, што Анпілогавы адтуль зніклі. Картка перапісу. S-ANPILOGOVO-1642

Аднадворцы. Як асобная катэгорыя яны склаліся з розных груп паўднёвага служылага насельніцтва ў пачатку XVIII стагоддзя; паходжанне канкрэтнай галіны пацвярджаецца яе ўласнымі дакументамі. Падушны падатак, збор на ландміліцыю з 1723 года, права валодаць прыгоннымі да 1840 года і перавод у дзяржаўныя сяляне ў 1866 годзе — паводле агульнай даведкі пра саслоўе (Вікіпедыя). Рэвізская казка 1816 года: S-GAKO-184-2-380-ANPILOGOVA-1816. S-ODNODVORTSY

Дзве вёскі. Даведнік 1862 года: казённая Анпілогава Фацежскага павета — 16 двароў, 56 жыхароў; уладальніцкая Анпілогава Курскага павета — 59 двароў, 707 жыхароў. S-SNMR-1862-TWO-ANPILOGOVA. Рабочыя прывязкі змяшчаюць вёскі прыкладна ў паўтара кіламетра адна ад адной. Падсяленне прыгонных сем'яў бачна па купчай 1781 года: паводле разбору А. В. Зорына, частку купленых сем'яў памешчык Пераверзеў размясціў у Анпілогаве, Букрэеве і Касінаве. S-GAKO-F59-O1-D749-ANPILOGOVO-1781

Чвэртнае ўладанне. Падлік 1872 года апублікаваў М. А. Благавешчанскі ў кнізе «Четвертное право» («Чвэртнае права», 1899): 15 чвэртных двароў — 11 Анпілогавых, 2 Калугіных, 1 Макаўнева і 1 Дурневай. Выснова аўтара пра агульны першапачатковы род — гісторыка-зямельная рэканструкцыя, а не паіменны радавод. S-BLAGOVESHCHENSKY-1872-ANPILOGOVA

1-е і 2-е Анпілогава. У 1918 і 1926 гадах звесткі называюць адно Анпілогава (192 гаспадаркі і 1094 жыхары ў 1918 годзе), а ў паказальніку 1934 года значацца ўжо два нумары. Абедзве назвы афіцыйна захоўваюцца; колькасць насельніцтва — паводле вынікаў перапісу 2010 года. Як яны суадносяцца з дзвюма абшчынамі XIX стагоддзя, яшчэ трэба высветліць па межавых планах і рэвізіях; тлумачыць іх простым падзелам адной вёскі пакуль рана. S-ANPILOGOVO-DIVISION

Іншыя курскія асяродкі. У Саколавай рэвізія 1762 года называе двары Івана Дземянцьевіча і Гаўрыіла Тарасавіча Анпілогавых і Івана Ларыёнавіча Онпілогава; іх сувязь з Анпілогавай не ўстаноўлена. S-GAKO-1762-SAKOLOVA-NIKOLSKOE