Антычная традыцыяРаздзел 2 з 14
VIII стагоддзеда нашай эрыIV стагоддзенашай эры

Даты адносяцца да захаваных тэкстаў і надпісаў, а не да міфічнай біяграфіі героя.

Амфілохас: імя з грэчаскіх паданняў

На карынфскай пасудзіне каля 560 года да нашай эры сям'я праводзіць воіна. Ля калясніцы стаіць жанчына з дзіцем на плячы. Дзіця — Амфілохас, будучы прарочца грэчаскіх сказанняў.

Маленькі Амфілохас на плячы Айніпы побач з калясніцай яго бацькі Амфіярая
Дэталь прамалёўкі карынфскага кратэра, каля 560 года да н. э. Дзяржаўны гістарычны музей; апісанне і крыніца — у рэестры.

Сын прарочцы

Воін ля калясніцы — бацька хлопчыка, Амфіярай. Ён быў прарочцам і ведаў загадзя: з гэтай вайны яму не вярнуцца. Каб зразумець, чаму ён усё ж паехаў, давядзецца пачаць з чужой сямейнай сваркі.

Фівы былі адным з галоўных гарадоў Старажытнай Грэцыі. Там правіў цар Эдып — той самы, пра якога пазней напішуць славутую трагедыю. Калі Эдыпа, які аслепіў сябе, выгналі з горада, улада дасталася двум яго сынам — Этэоклу і Палініку. Браты дамовіліся правіць па чарзе: год адзін, год другі. Але калі настала чарга Палініка, Этэокл улады не аддаў, і Палінік апынуўся выгнаннікам.

Ён пайшоў у Аргас — іншы моцны горад, на поўдні, на паўвостраве Пелапанес. Цар Аргаса Адраст прыняў уцекача, выдаў за яго сваю дачку і паабяцаў вярнуць зяцю фіванскі трон. Так чужая сварка стала справай Аргаса, а за абяцаннем цара рушыла вайна.

Адраст сабраў войска і паставіў над ім сем правадыроў — па колькасці брам Фіў: кожны павінен быў штурмаваць сваю браму. Сярод сямі былі сам Адраст, Палінік і Амфіярай. Гэты паход так і ўвайшоў у паданні: «Сямёра супраць Фіў».

Амфіярай бачыў будучыню: з сямі правадыроў вернецца толькі Адраст. Ён адмаўляўся ісці і адгаворваў астатніх. Але прарочцу звязвала даўняя клятва. Калісьці ён пасварыўся з Адрастам — братам сваёй жонкі Эрыфілы — і, памірыўшыся, паабяцаў: калі яны зноў заспрачаюцца, вырашаць будзе Эрыфіла. Палінік даведаўся пра гэта і прынёс ёй падарунак, перад якім цяжка было ўстаяць, — залатыя каралі, паводле падання выкаваныя богам-кавалём для першай царыцы Фіў. Эрыфіла вырашыла: муж пойдзе на вайну. Амфіярай падпарадкаваўся клятве, а ад'язджаючы, загадаў сынам, калі вырастуць, адпомсціць за яго. Гэты ад'езд і намаляваны на пасудзіне: воін падымаецца на калясніцу, побач жонка і дзеці.

Прадказанне збылося. Фівы выстаялі, з сямі правадыроў уратаваўся адзін Адраст. Калі войска ўцякало ад сцен, зямля, паводле падання, расступілася і паглынула Амфіярая разам з калясніцай.

Праз дзесяць гадоў сыны загінулых правадыроў — эпігоны, гэта значыць «нашчадкі», — зноў пайшлі на Фівы. Сярод іх былі і Амфілохас з братам: так яны выконвалі бацькаў наказ. На гэты раз горад упаў.

Пазнейшыя аповеды пасылаюць Амфілохаса і на самую славутую вайну грэкаў — пад Трою. Што было з ім пасля, паданні кажуць па-рознаму. Паводле аднаго, ён вярнуўся дадому, не ўжыўся ў Аргасе, пайшоў на захад Грэцыі і заснаваў там новы Аргас — Аргас Амфілохійскі. Паводле іншага, ён адплыў на супрацьлеглы край грэчаскага свету, на поўдзень цяперашняй Турцыі, і разам з іншым прарочцам заснаваў горад Мал. Сааўладары не падзялілі ўлады і забілі адзін аднаго ў паядынку.

Сучасны горад Вобласць старажытнай лакалізацыіКарту можна рухаць і павялічваць
Амфілохіясучасны горад
Аргас Амфілохійскіарыентыровачная лакалізацыя старажытнага горада

Сучасны горад да 1908 года называўся Карвасарас, а потым атрымаў імя гістарычнай вобласці. Для старажытнага Аргаса пакінута каардынатная вобласць: акадэмічныя даведнікі разыходзяцца ў дакладнай лакалізацыі.

Герой, у якога пыталі парады

Грэкі верылі, што вялікія героі і пасля смерці могуць дапамагаць жывым. Амфілохаса шанавалі ў Мале — у тым самым горадзе, які ён, паводле падання, заснаваў. Там дзейнічаў яго аракул — свяцілішча, дзе пыталі пра будучыню. Адказ, як лічылася, прыходзіў у сне, і яго яшчэ трэба было разгадаць.

Вобласць старажытнага Мала Сучасныя арыенцірыКарту можна рухаць і павялічваць
Мал у Кілікііарыентыровачная лакалізацыя каля Кызылтахты
Караташсучасны горад на міжземнаморскім беразе

Круг паказвае не межы горада, а вобласць лакалізацыі: акадэмічныя даведнікі разыходзяцца ў каардынатах Мала на некалькі кіламетраў.

Амфілохаса шанавалі і як лекара. Яго вобраз трапіў на манеты Мала: старое паданне стала знакам горада.

Афіны · II стагоддзе н. э.

«Герой-лекар» — проста на камені

IG II³ 4, 936 ↗

Сям’я Логаса і Сімферусы прысвяціла Амфілохасу калону. Іх сын Гермій названы пажыццёвым жрацом «героя-лекара Амфілохаса». Гэта найбольш простае сведчанне таго, што ў Афінах ад героя чакалі не толькі прароцтваў, але і ацалення.

Ἑρμείας ὁ διὰ βίου ἱερεὺς τοῦ ἥρωος τοῦ ἰατροῦ τοῦ Ἀμφιλόχου«Гермій, пажыццёвы жрац героя-лекара Амфілохаса»

Фатаграфіі калоны ў адкрытай публікацыі няма; паказаны ключавы радок апублікаванага надпісу.

Мал · 177–192 гады н. э.

Амфілохас на грошах горада

RPC IV.3, 6897 ↗

На аверсе бронзавай манеты — імператар Камод. На рэверсе — заснавальнік горада Амфілохас: у лаўровым вянку, з галінкай у руцэ; каля яго ног стаіць вяпрук. Так герой увайшоў не толькі ў храмавы культ, але і ў штодзённы вобраз самога Мала.

Бронзавая манета Мала часоў Камода: справа Амфілохас з галінкай і вяпруком каля ног
Бронза Мала, RPC IV.3, 6897. Фота: CPK2, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 ↗; выява паменшана для старонкі.

На пазнейшым выпуску Амфілохас уручае вянок багіні горада, а лацінская легенда называе Мал «калоніяй Амфілохаса». RPC VI, 7160 ↗

Што засталося ад імя

Па-грэчаску імя Ἀμφίλοχος складаецца з двух слоў: ἀμφί — «вакол, з абодвух бакоў» і λόχος — «засада» або «атрад». Што старажытныя хацелі сказаць гэтым спалучэннем, ніхто не ведае.

Культ героя з часам застаўся ў старажытных тэкстах і на манетах, а імя жыло далей. У IV стагоддзі яго насіў епіскап Іконіі. Памяць пра святога ўвяла Амфілохія ў хрысціянскі каляндар — менавіта адтуль імя прыйшло на Русь.

Для даследчыкаўКрыніцы, агаворкі і адкрытыя пытанні гэтага раздзела

Пасудзіна. Карынфскі кратэр каля 560 года да н. э., знойдзены ў этрускім некропалі Чэрвэтэры; цяпер у Дзяржаўным гістарычным музеі (ранейшы берлінскі нумар F 1655). На старонцы — дэталь прамалёўкі з выдання Фуртвенглера і Райххольда. Жанчыну з дзіцем подпіс называе Айніпай. S-GREEK-AMPHIARAOS-KRATER

Паход на Фівы. Пераказ ідзе паводле «Міфалагічнай бібліятэкі» Псеўда-Аполадора (кн. I, 9.13; III, 4.2; 5.9–7.4). Эрыфіла — дачка Талая і сястра Адраста; брат Амфілохаса — Алкмеон. Каралі выкаваў Гефест, і Кадм падарыў іх Гармоніі на вяселлі; Палінік забраў іх з Фіў. Псеўда-Аполадор называе і брамы, якія штурмаваў кожны з сямі; у іншых версіях спіс правадыроў крыху адрозніваецца. Пра падземнае знікненне Амфіярая і яго аракул у Аропе расказвае таксама Паўсаній. Паэмы фіванскага цыкла захаваліся толькі ў фрагментах і пераказах. S-GREEK-APOLLODORUS S-GREEK-AMPHIARAOS-OROPOS S-GREEK-THEBAN-EPICS

Пасля Троі. Версія пра Аргас Амфілохійскі ля Амбракійскага заліва — у гісторыка Фукідыда (кн. II, 68); версія пра Мал у Кілікіі, сааўладара-прарочцу Мопса і іх паядынак — у географа Страбона (кн. XIV, 5.16). Гамер называе Амфілохаса і Алкмеона сынамі Амфіярая, але не кажа пра іх удзел у Траянскай вайне. Усё гэта паданні, а не гісторыя ў сучасным сэнсе. S-GREEK-THUCYDIDES S-GREEK-STRABO S-GREEK-HOMER

Аракул. Тое, што аракул Амфілохаса ў Мале адказваў праз сны, паведамляе Касій Дыён (кн. 73, 7; англійскі пераклад); у II стагоддзі аракул згадваюць таксама Паўсаній і Лукіян. Як праходзіла кансультацыя, дакладна невядома: самога свяцілішча не знойдзена. S-GREEK-CASSIUS-DIO S-GREEK-PAUSANIAS S-GREEK-LUCIAN-MALLOS S-GREEK-MALLOS-CULT S-GREEK-MALLOS-COINS S-GREEK-CASSIUS-DIO S-GREEK-MALLOS-CULT S-GREEK-MALLOS-COINS

Значэнне імя. Слоўнікавыя артыкулы: ἀμφί · λόχος. Значэнні частак вядомыя; адназначнага старажытнага тлумачэння ўсяго імя няма. S-GREEK-LSJ